बाळाची लीला !

दूर त्या प्रशांत महासागरावर कोपऱ्यात म्हणे एका अंशांनी पाणी तापलं..

पोटाचा घेर घेऊन फिरणाऱ्या पृथ्वीला मात्र ते उबदार बाळ वाटलं..

बाळ येणार म्हणून सर्वत्र धावपळ उडाली.. 

भारतात जायला निघालेली वाफ तातडीने जपानला पोचली..

तापट बाळाची डिलिव्हरी.. झाली नाही नॉर्मल,

कळा पोचल्या दिल्लीत, न्यूयॉर्कलाही सिग्नल

स्पेनने केले बारसे त्याचे.. ठेवले नाव 'एल निनो'

बाळाचे पाय पाळण्यात दिसताच कामास लागली युनो

बाळाचे हट्ट काय विचारता.. सगळाच लहरी कारभार

टायफूनच्या भिंगऱ्या फिरू लागताच कोरडे पडले म्यानमार

बाळाच्या लीला पाहून वाढला इंडोनेशियावर दाब

त्याच्या टेन्शनमुळे मग चढला राजस्थानलाही ताप

बाळाच्या हट्टासाठी धावले पूर्वेकडे वारे

आपलं काय होणार चिंतेत पश्चिमेकडे सारे 

हे बाळ नाही साधे सर्वांना झाली जाणीव 

कॅलिफोर्निया वाहू लागले भारतात मात्र उणीव

छोट्या वयात केंद्रित सत्ता अशी नाचू लागली

जगभरातील गरीब जनता घासासाठी वणवणली

आपली चूक लक्षात येताच पृथ्वीनेही घेतले प्रायश्चित्त

एल निनोला ला नीनाने... केले तत्काळ शांत..

दिवस चालले शांततेत म्हणता पुन्हा कोणीतरी शिंकलं

दूर त्या प्रशांत महासागरावर कोपऱ्यात म्हणे एका अंशांनी पाणी तापलं..

- मयुरेश प्रभुणे 

२४ जुलै, २०१२  

'ब्लैक' सायन्स डे..

स्थळ: आघारकर संशोधन संस्था, वेळ: सकाळी दहाची, निमित्त: राष्ट्रीय विज्ञान दिनाचे.. भारतीय अणू कार्यक्रमाचे जनक डॉ. होमी भाभा यांचे पद भूषवलेले आणि भारताला एकविसाव्या शतकात जगातील इतर अणूशक्तींच्या पंक्तीत बसवणारे ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. अनिल काकोडकर यांचे व्याख्यान सुरु असते... त्यांच्या व्याख्यानाला नेहमीप्रमाणेच सभागृह हाउसफुल्ल असते. आपल्या शांत, सोप्या शैलीत डॉ. काकोडकर देशाच्या प्रगतीचा वेग कायम राखण्यासाठी आणि दिवसागणिक वाढणारी उर्जेची आवश्यकता भरून काढण्यासाठी अणूउर्जेला पर्याय कसा नाही हे शास्त्र शुद्धपद्धतीने मांडतात.. अणूउर्जेविषयी देशात सध्या निर्माण झालेल्या (किंवा जाणीवपूर्वक केलेल्या) संभ्रमावस्थेमुळे अपेक्षेप्रमाणे नागरिकांकडून जैतापूरवर प्रश्न येतात.. त्या प्रश्नातील अपप्रचार खोडून काढताना डॉ. काकोडकर नेमके वास्तव नागरिकांसमोर ठेवतात.. टाळ्यांचा गजर होतो.. आणि मानवाने शोध लावलेल्या या अनोख्या ऊर्जास्रोताचे स्वागत होते... त्याचवेळी एकाएकी सभागृहाबाहेर पत्रकारांची गर्दी होते.. डॉ. काकोडकरांची प्रतिक्रिया घेण्यासाठी कॅमेरे सरसावतात.. मात्र जैतापूरविषयी प्रश्न विचारण्यास आयोजक प्रतिबंध घालतात.. डॉ काकोडकरही अशा प्रश्नांवर 'नो कमेंट्स' हे एकच उत्तर देतात...

दिवस तोच, स्थळ तेच.. वेळ सकाळी नऊची.. स्वतःला शिवसैनिक म्हणवून घेणारे पाच- दहा तरुण संशोधन संस्थेच्या गेटवर एक 'फतवा' देतात.. 'डॉ काकोडकरांनी येथे जैतापूरबद्दल एकही अक्षर उच्चारू नये अन्यथा आम्ही 'आमच्या पद्धतीने' निदर्शने करू' असा मजकूर त्या 'फतव्या'मध्ये असतो.. आयोजकांकडूनही त्यांना तशीच ग्वाही दिली जाते.. दुर्दैवाने काकोडकरांच्या व्याख्यानानंतर झालेला नागरिकांच्या टाळ्यांचा गजर ऐकायला त्यांच्यापैकी एकही जण उपस्थित नसतो..

डॉ. काकोडकर यांच्या व्याख्यानाला झालेला हा पाहिला विरोध नाही.. याआधी लोकशाही आणि व्यक्तीस्वातंत्र्य याबद्दल अखिल विश्वाची जबाबदारी आपल्याच खांद्यावर असण्याच्या थाटात वावरणाऱ्या डाव्या विचाराच्या पुण्यातील एका संघटनेनेही अशाच प्रकारच्या निदर्शनांनी सभागृहाबाहेरूनच कार्यक्रम उधळून लावायचा प्रयत्न केला होता. मात्र, त्याही व्याख्यानाला आलेल्या नागरिकांनी व्याख्यानानंतर टाळ्यांच्या गजराने विज्ञानाच्या या आविष्काराला आपला पाठींबा दर्शवला होता. ही दोन्ही उदाहरणे पुरेशी बोलकी आहेत. 'विरोधासाठी विरोध' या एकच तत्वाने प्रेरित झालेल्या या गटांना या विषयातील ज्ञानाच्या आपल्या मर्यादेबरोबर लोकांमध्ये अणूउर्जेविषयी असणारे कुतूहल लक्षात आल्याने शेवटी शास्त्रज्ञांना बोलूनच द्यायचे नाही हा मार्ग स्वीकारला.. मात्र असे करताना समाजाचे आपल्या दुटप्पी वर्तनावर लक्ष जाऊ शकते हे मात्र डावे - उजवे दोघेही विसरले. मागील वर्षी डाव्या संघटनेनी एका वादग्रस्त विषयावर आयोजित केलेला कार्यक्रम 'अभाविप'च्या कार्यकर्त्यांनी उधळून लावला होता. तेव्हा काकोडकरांचा कार्यक्रम उधळून लावणारे हेच लोक माध्यमांकडे 'लोकशाही, व्यक्तीस्वातंत्र्य, मतस्वातंत्र्याची पायमल्ली' अशी पत्रके घेऊन फिरत होते. शिवसेनेकडून काल झालेले कृत्य अनपेक्षित नसले तरी, स्वतःच्याच वर्तमानपत्रातून 'बेभान'पणे लिखाण करताना याच स्वातंत्र्याचा पुरेपूर लाभ आपण उठवतो.. आपल्या भाषणांमधून तर मतस्वातंत्र्याचा अधिकाधिक फायदा किती उठवता येतो याची प्रचीती आपण नेहमीच देतो.. हे मात्र 'फतवे' काढायच्या आधी आपण सोयीस्करपणे विसरतो.

अणूऊर्जेबाबत समोरासमोर चर्चा करण्याची हिम्मत कोणत्याही विरोधकात नाही हे वास्तव आहे. कारण स्पष्ट आहे.. आपण 'रेटत' असलेल्या माहितीमागील सत्य उघडे पडण्याची चिंता डाव्या- उजव्या अशा दोघांनाही आहे. अणूऊर्जेविषयीची किंवा जैतापूरविषयीची तुमची भूमिका, तुमच्याकडे असणारी माहिती विविध माध्यमातून तुम्ही नागरिकांसमोर मांडत आहातच, मग शास्त्रज्ञांना त्यांची भूमिका, त्यांच्याकडे असणारी माहितीही मांडण्याचा अधिकार आहे. यापैकी कोणाला पाठींबा द्यायचा हे नागरिकांनाच ठरवूद्यात. 

साहित्य, इतिहास, कला या क्षेत्रांत दडपशाही करून आवाज दाबण्याचा प्रयत्न होत असतानाच आता विज्ञानाच्या क्षेत्रातही ही घूसखोरी होऊ लागली आहे हे देशाचे खरोखर दुर्दैव म्हणावे लागेल. राष्ट्रीय विज्ञान दिनाच्या निमित्ताने प्रयोगशाळांचे दरवाजे सर्वसामन्यांसाठी खुले केले जातात. या वर्षीच्या विज्ञानदिनी एका संशोधन संस्थेला दरवाजे बंद करून आत कार्यक्रम घ्यावा लागतो आणि त्या बंद दरवाज्यांच्या आत शास्त्रज्ञांनी काय बोलावे काय बोलू नये हेही जेव्हा एखादा अज्ञानी ठरवतो (आणि शास्त्रज्ञही त्याला बळी पडतात).. तेव्हा वैज्ञानिक भारताचे स्वप्न आणखी किमान चारशे वर्षे लांब आहे याची खात्री पटते...

....कारण.. हा काळ आहे: सतरावे शतक आणि इथे धर्मसत्तेच्या आणि धर्मग्रंथातील दाखल्यांच्या विरोधात एक अवाक्षर काढण्याची मुभा नाही.. तो पहा गजाआड गैलिलिओ हतबद्ध बसला आहे.. त्याच्यावर गंभीर आरोप आहे..एका छोट्या नळकांडीतून तो जादुई दृश्ये दाखवतो आणि पृथ्वीभोवती ग्रह- तारे फिरत नाहीत असे काही तो बडबडतो.. धर्मग्रंथातील सृष्टीनियमांच्या हे विरुद्ध आहे.. भोग आता आपल्या कर्माची फळे !!   

वेदनादायी पुरावा

   

एखादी नवी गोष्ट सर्वप्रथम आपल्याला दिसणे, एखाद्या सिद्धांताचा पहिला पुरावा आपल्याला मिळणे, निसर्गात नव्यानेच घडणारी एखादी घटना सर्वप्रथम जगासमोर आणणे हि गोष्ट विज्ञानाच्या अभ्यासकांसाठी किती आनंददायी असते. आठ वर्षांच्या प्रयत्नातून असाच एक पुरावा नुकताच हाती लागला. मात्र, निसर्गात घडणारी एक नवी प्रक्रिया जगासमोर आणल्याचे समाधान वाटण्यापेक्षा यातून वेदना अधिक होत आहेत. आणि 'अज्ञानात सुख' का असते हेही समजत आहे.

लोणार संशोधन आणि संवर्धन कार्यक्रमांतर्गत लोणार विवर आणि त्यातील खाऱ्या पाण्याच्या सरोवरात मानवी हस्तक्षेपामुळे होणारे परिणाम अभ्यासण्यासाठी जानेवारी २०१० पासून खगोल विश्वच्या पुढाकाराने सर्वेक्षण प्रकल्प सुरु झाला. प्रत्येक ऋतूमध्ये लोणारमध्ये होणारे बदल अभ्यासून त्यातील मानवी हस्तक्षेपाचे प्रमाण किती हे पाहण्यासाठी लोणारचे विविधांगाने निरीक्षण सुरु झाले. या प्रकल्पात पुण्यातील एनसीसीएस, आघारकर संशोधन संस्था आणि पुणे विद्यापीठातील संशोधकांसह महाविद्यालयीन विद्यार्थी आणि निसर्ग प्रेमींनी उस्फुर्त सहभाग घेतला. प्रत्येकाच्या निरीक्षणांतून समोर आलेली मुख्य गोष्ट म्हणजे लोणार विवरामध्ये अद्यापही असे अनेक घटक आहेत, जे जगासमोर आलेले नाहीत. त्यामुळे या परिसरात सर्वच विज्ञानशाखांना अजूनही संशोधनासाठी खूप वाव आहे.
या प्रकल्पांतर्गत एप्रिल २०११ मध्ये प्रथमच लोणारचे रात्रीचे निरीक्षण सुरु होते. १३-१४ जण रात्रीच्या अंधारात दबकत एकमेकांचा आधार घेत सरोवराच्या काठावरून पुढे सरकत होते. वाटेत वाघ महादेव हे वाटवाघळांनी वसती केलेले मंदिर लागले. दिवसा या मंदिरात शेकडोंच्या संख्येनी वाटवाघळे असतात. रात्री मात्र त्यांपैकी एकही जण मंदिरात नव्हते. थोडं पुढे जाऊन आम्ही सरोवराच्या जवळ गेलो. रात्रीच्या वेळी सरोवरातील शैवालांची वागणूक कशी असते ते पहायचे होते. टोर्चच्या प्रकाशात झूम मध्ये शूटिंग सुरु केले. त्याचवेळी महादेव गायकवाड हा शैवालांवर पीएचडी करणारा संशोधक विद्यार्थी सैम्पल्स घेत होता. त्याच ठिकाणी मी कॅमेरा झूम केला आणि पाण्याखाली काहीतरी वळवळताना दिसले. थोडावेळ निरखून पाहिल्यावर तिथे समूहांनी काही छोटेसे किडे असल्याचे आढळून आले. आठ वर्षांच्या आमच्या दौऱ्यांमध्ये आज पर्यंत लोणारच्या पाण्यात कोणताही जलचर आढळला नव्हता. लोणारच्या प्रचंड क्षारतेमुळे येथे असे जीव जगूच शकत नाहीत. मग हे किडे इथे कसे काय? कदाचित जमिनीवरचे किडे चुकून पाण्यात गेले असतील, किंवा हि त्यांची पाण्यातील एकमेव वसाहत असेल, असे समजून फक्त शूटिंग घेऊन आम्ही त्यांचे सैम्पल्स घेणे टाळले. विवरातून वर परतत असताना मात्र या किड्यांच्या विचारांनी पुरते घेरले होते. ते किडे लोणारच्या पाण्यात असे वावरत होते, जसे ते इथलेच आहेत. ते पाहुणे असावेत कि येथील नवे रहिवासी? पुण्याला आल्यावर काही तज्ञांना शूटिंग दाखवल्यावर ते गोड्या पाण्यातील बीटल असल्याचे समजले. आता जर ते बीटल इथले रहिवासी होत असतील तर, ते विवरामध्ये पुढील ऋतूमधेही  सापडणे आवश्यक होते.
पावसाळ्यात १५ ऑगस्टला केलेल्या सर्वेक्षणादरम्यान पश्चिमेकडून येणारे वारे जोरात होते. त्यामुळे सरोवराच्या काठावर लाटा आदळत होत्या. अशा अस्थिर पाण्यात ते किडे आढळणे शक्यच नव्हते. दरम्यान 'प्रोजेक्ट मेघदूत'निमित्त अमरावतीमध्ये असताना विद्यापीठातील ज्येष्ठ किटकतज्ञ डॉ. वानखेडे यांना त्या किटकांचे व्हीडिओ दाखवले. त्यांनी ते पाहून आश्चर्य व्यक्त केले. हे किटक लोणारच्या पाण्यात सापडणे शक्यच नाही, मात्र जर ते या पाण्यात आले असतील, तर परिस्थिती गंभीर आहे असे त्यांनी सांगितले. त्या कीटकांचा शोध घेण्यासाठी एक - दोन ऑक्टोबरला लोणारचा तातडीचा दौरा ठरवण्यात आला. खगोल विश्वचे सहा निरीक्षक पुण्यावरून आणि अमरावतीवरून दोन पत्रकार यात सहभागी झाले. दोन ऑक्टोबरला सकाळी आठ च्या दरम्यान आम्ही विवरात उतरून रामगया मंदिरावरून सरळ जाणाऱ्या रस्त्याने सरोवरापर्यंत पोचलो. किनाऱ्यावरील पहिल्याच पॉईन्टवर पाण्यात निरखून पाहिल्या पाहिल्या तळाशी बीटल्स चा समूह खेळताना दिसला. तळाशी जमलेल्या अल्गीवरून सतत धावपळ करणारे हे छोटे किटक मधेच पाण्याच्या पृष्ठ भागावर येऊन ऑक्सिजन घेऊन जात होते. यावेळी आम्हाला त्यांचे सैम्पल्स घ्यायचे होते. मात्र वेगाने फिरणाऱ्या त्या छोट्या जीवांना पकडण्यासाठी आमच्याकडे नेट नव्हती. शेवटी ओंजळीने एक एक किटक पकडून बाटलीत टाकायला सुरुवात केली. एक किटक तळाशी बसलेला असताना त्याला पकडायला अलगद हात पाण्यात घातला, तर त्या कीटकाच्या बाजूला शैवालावर असणारा एक बारीकसा धागा पटकन आत गेला. तिथे असेच आणखीही पांढरे गवतासारखे उगवलेले दिसले. त्या प्रत्येक जवळ बोट नेल्यावर सगळेच धागे शेवला खाली लपले. मग अलगदपणे बाटलीच्या टोपणाने ते शैवालाच उचलले तेव्हा त्या धाग्याचे रहस्य समजले. त्या शैवालाखाली अळीसारखा एक जीव होता, ज्याची सोंड त्याने वर काढलेली होती. आता हा आणखी एक जीव. जे काही घडत होते, ते खरोखर थक्क करणारे होते. लोणार च्या पाण्यात आज पर्यंत अशा प्रकारचे जीव आम्ही कधीच पहिले नव्हते. दोन्ही जीवांची ५-६ सैम्पल्स आणि ते राहत असलेली शिवले आणि तेथीलच पाणी घेऊन आम्ही वर परतलो. पुण्याला येईपर्यंत जीव खालीवर होत होता. ती सैम्पल्स जगणे आवश्यक होते.
घरी पोचल्यावर सर्वप्रथम सैम्पल ट्यूब, बिकर वगैरे साहित्य विकत आणले. पाण्याची पीएच तपासली- ती १०.० होती. मग सगळे जीव वेगवेगळ्या ट्यूब्समध्ये घेऊन मैक्रोवर शूटिंग केले. दोन्ही प्रकारचे त्यातील बहुतांश जीव जिवंत होते. शूटिंगमधून त्यांच्या हालचाली टिपल्या आणि त्यातून त्या जीवांनी जे काही दाखवले तेव्हाच हे लोणारचे नवे रहिवासी झाल्याचे स्पष्ट झाले. सोंड असणाऱ्या अळीचे शरीर पारदर्शक होते आणि आणि त्यातील सर्व भाग व्यवस्थित पाहता येत होते. एक गोष्ट आश्चर्य कारक होती, ती म्हणजे त्या अळीने खाल्लेले शैवालहि तिच्या पोटात स्पष्टपणे दिसत होते. तशीच तऱ्हा किटकाचीही तळाशी जमा झालेल्या शैवालाचे चर्वण करताना मधूनच वर झेप घेऊन ऑक्सिजन घेणारे बीटल्स कॅमेरामध्ये कैद झाले. गुगल वरून या दोन्ही जीवांची बरीच माहितीही काढली.
दुसऱ्या दिवशी दोन्ही जीवांचे सैम्पल्स घेऊन ज्येष्ठ प्राणी शास्त्रज्ञ डॉ. हेमंत घाटे यांच्या कडे गेलो. त्यांनी पाहता क्षणी दोन्ही जीवांचे आयडेंटीफिकेशन केले. अळीसदृश जीव म्हणजे दलदलीच्या प्रदेशात राहणाऱ्या 'एरीस्टेलीस' या माशीची 'लारवा' होती, तर दुसरा किटक म्हणजे 'कोरीग्झा' नावाचा 'बग'- एक पाणकिटक होता. डॉ. घाटे यांच्या म्हणण्यानुसार एरीस्टेलीस लारवा हि फक्त ड्रेनेज किंवा घाण पाण्यातच आढळते. लोणारच्या पाण्यात ती सापडली याचा अर्थ तेथे सिवेज येत असावे.. मी म्हटलं.. ''अगदी बरोबर, गेली अनेक वर्षे लोणार गावचे ड्रेनेज लोणार सरोवरात सोडले जात आहे.'' डॉ. घाटे म्हणाले,"हा त्याचाच परिणाम आहे. त्या ड्रेनेजमधून मोठ्या प्रमाणात ओरगानिक पदार्थ सरोवरात येऊन त्यावर जगणारे नवे जीव येथे येऊ लागले आहेत. आणि दुसरा कोरीग्झा हा एवढ्या क्षरातेच्या पाण्यात जगणे शक्य नाही. नक्कीच लोणारच्या पाण्याची क्षारता कमी होत आहे. ते म्हणाले, '' हे दोनच जीव तुम्हाला दिसले, असे जीव एकटे नसतात..त्यांच्या बरोबर असेच आणखीही २०-२५ वेगवेगळे जीव तेथे सापडतील. पुढच्या वेळेस माझे काही विद्यार्थी तुमच्या सोबत येतील आपण एकत्रित सर्व्हे करू. या जीवांचे लोणार मधील अस्तित्व म्हणजे तेथील जीव संथ बदलायला सुरुवात झाली याचा हा पुरावा आहे..''
डॉ. घाटे यांनी सांगितलेले दोन्ही मुद्दे अत्यंत महत्वाचे होते.. सरोवरात प्रमाणाबाहेर जमा होणारे ओरगानिक पाणी आणि सरोवराची कमी होणारी क्षारता या दोन्ही गोष्टी सरोवरात बाहेरचे जीव येऊन वसण्यासाठी कारणीभूत आहेत. आणि हि दोन्ही कारणे मानवी हस्तक्षेपाचे थेट पुरावे आहेत. लोणार गावचे ड्रेनेजचे सरोवरात जमा होणारे पाणी सरोवरात ओरगानिक पदार्थ आणत आहे. आणि लोणार सरोवराजवळ बांधण्यात आलेल्या बंधाऱ्याचे पाणी झिरपून सरोवरातील क्षारता कमी करीत आहे.
एकीकडे लोणारच्या पाण्यात अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून निर्माण झालेली सूक्ष्म जीवसृष्टी डोळ्यासमोर येते. अशनीच्या धडकेनंतर कोणत्याही प्रकारच्या जीवांसाठी प्रतिकूल बनलेल्या या विवरामध्ये गेल्या २०-२५ हजार वर्षांमध्ये नव्याने जीवसृष्टी निर्माण झाली. तिचा विकास अजूनही सुरूच आहे. या जीवसृष्टीच्या अभ्यासातून पृथ्वीवर जीव अवकाशातून आला का, याचेही उत्तर मिळू शकणार आहे.. पृथ्वीवर इतरत्र कोठेही नसलेली हि जीव सृष्टी संपूर्ण पृथ्विसाठीच एक ठेवा आहे..
दुसरीकडे डोळ्यासमोर येते लोणार गावचे तुंबलेले आणि सतत सरोवराच्या पाण्यात वाहणारे ड्रेनेज.. मग विचार येतो ..ते ड्रेनेज खरतर प्रतीक आहे.. मराठी माणसाच्या लोणारविषयी असणाऱ्या आस्थेचे आणि निष्क्रिय वांझोट्या सहानुभूतीचे.. या दोन नव्या जीवांचा शोध वेदना देतो तो या साठीच !!